Witamy na stronie Turnieju Drużyn Puszczańskich "Mazowsze 2007". Gospodarzem tegorocznego turnieju jest Szczep 16 Warszawskich Drużyn Harcerzy i Gromad Zuchowych. Szczep powstał w styczniu 2007 roku w wyniku wyłonienia dwóch drużyn i dwóch gromad z 16 Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. Zawiszy Czarnego. 16 WDH zdobyła dwukrotnie tytuł "Drużyny Rzeczypospolitej" (2004 i 2005) i otrzymała od Naczelnika Harcerzy zadanie zorganizowania turnieju w roku 2007.

OKRES HISTORYCZNY BĘDĄCY KANWĄ OBRZĘDOWOŚCI TURNIEJOWEJ

Obrzędowość tegorocznego turnieju nawiązuje do okresu walki podziemia niepodległościowego z okupacją sowiecką po zakończeniu II wojny światowej. Odwołujemy się do lat 1945-56, w których partyzantka antykomunistyczna prowadziła nierówny bój z przeważającymi siłami Armii Czerwonej i polskimi jednostkami służb bezpieczeństwa.

Dlaczego wybraliśmy ten okres dziejów Polski?

Przede wszystkim - jest to jeden z najsłabiej poznanych rozdziałów naszej najnowszej historii. Dzieje ojczyste stanowią istotny element budowania naszej harcerskiej tożsamości. Wiele drużyn harcerskich odwołuje się do etosu warszawskich powstańców, partyzantów "Ponurego" czy żołnierzy "Hubala", przybierając za swoich patronów postaci antyniemieckiego ruchu oporu. Dla wielu instruktorów podziemny czyn zbrojny lat II wojny światowej jest inspiracją do tworzenia obrzędowości czy zwyczajów swoich środowisk (np. związanych ze słynnymi akcjami bojowymi Armii Krajowej). Wreszcie, co jest jak najbardziej naturalne, powszechne jest przywoływanie bohaterskich czynów harcerzy i instruktorów Szarych Szeregów, czy Hufców Polskich, w szczególności walk toczonych przez harcerskie bataliony w czasie Powstania Warszawskiego.

I w świadomości wielu z nas bohaterstwo czasu wojny kończy się w maju 1945.

Tymczasem tzw. "wyzwolenie" nie było kresem walki z najeźdźcą. Różnica polegała wszak na tym, że owym najeźdźcą okazał się rzekomy wyzwoliciel, wróg naszego wroga, który i w nas widział przeciwnika. A co gorsza, był wspierany przez wielu Polaków. A jednak, ogromna podziemna armia nie złożyła broni w całości, wiele jej oddziałów podjęło walkę z sowiecką dominacją i komunistycznym aparatem ucisku. Była to walka nierówna i długotrwała; ostatni partyzant Polski Podziemnej, Józef Franczak, ps. "Lalek", poległ w potyczce z SB i ZOMO 21 października 1963 roku (ponad 18 lat po zakończeniu działań wojennych!).

Imiona, nazwiska, pseudonimy dowódców, nazwy i kryptonimy oddziałów, miejsca bitew i potyczek - przez lata ukrywano, ślady bohaterstwa i poświęcenia niszczono, a pamięć o żołnierzach bezczeszczono. Dzięki temu antykomunistyczne powstanie z lat 1945-56 jest jednym z najmniej znanych wydarzeń w powojennej historii Polski.

Zachowanie pamięci o "żołnierzach wyklętych" jest naszą powinnością. Chcemy oddać szacunek ich wysiłkowi zbrojnemu i złożyć hołd ofiarności, męstwu i wytrwałości. Jako harcerze, chętnie czerpiący z tradycji patriotycznych zrywów mamy obowiązek uczyć się zapomnianych dziejów Ojczyzny, przekazywać wiedzę kolejnym pokoleniom, czcić bohaterów i czerpać z ich poświęcenia inspirację do wiernej służby Bogu, Polsce i bliźnim.

Dlatego do ich dzieła odwołujemy się w obrzędowości naszego turnieju.

W tym roku minęło 60 lat od zorganizowanych pod naciskiem mocarstwa zachodnich wyborów (styczeń 1947), których wynik, sfałszowany przez komunistów, ostatecznie pogrzebał nadzieje Polaków na suwerenność. Do roku 1947 można było mieć złudzenia, władze tolerowały pewne formy wolności, wychodziły niezależne pisma (np. "Tygodnik Warszawski"), działała opozycyjna partia polityczna (PSL), żołnierze po-AKowskiego podziemia ujawniali się i starali włączać w cywilne życie (niektórzy nie pamiętając, a niektórzy nie wiedząc o zbrodni sądowej popełnionej przez Sowietów na szesnastu przywódcach Państwa Polskiego podstępnie aresztowanych i wywiezionych do Moskwy w 1945 roku). Co prawda wyniki referendum odbytego w czerwcu 1946 roku budziły oczywiste wątpliwości, ale wciąż panowała nadzieja, że Sowieci nie odważą się uczynić z Polski kolejnej republiki rad. Tymczasem w naszym kraju stacjonowało około pół miliona sowieckich żołnierzy, a rodzimy aparat przemocy szykował się do rozprawy z resztkami niezależności, czego wyrazem były chociażby skrytobójcze mordy działaczy PSL. W roku 1947 złudzenia zostały ostatecznie rozwiane. Od tej chwili sytuacja była jasna - Polska została skazana na komunistyczną dominację, a żołnierzy jeszcze niedawno walczących z Niemcami, zamiast orderów - czekały tortury, więzienia, zsyłki, skrytobójstwa i egzekucje. Mimo tego, podjęto nierówną walkę, często w obronie własnego bezpieczeństwa, często czując odpowiedzialność za swoich podkomendnych, często z poczucia rozpaczy po stracie bliskich, często z nakazu honoru.


Ich pamięć chcemy przywołać w tegorocznym Turnieju Drużyn Puszczańskich.

PODZIEMIE NIEPODLEGŁOŚCIOWE PO MAJU 1945 ROKU
POLSKA W OKRESIE 1944-56

W wyniku ustaleń konferencji jałtańskiej Polska straciła na rzecz ZSRR swoje ziemie wschodnie, uzyskując w zamian część Prus Wschodnich i ziemie zachodnie do Odry i Nysy Łużyckiej. Przesunięcie granic na zachód zmniejszyło terytorium Polski o około 78 tys. km kwadratowych. Mimo zakończenia działań wojennych w Europie i obietnic utworzenia niepodległego państwa polskiego, na terenie naszego kraju pozostawały stale oddziały Armii Czerwonej liczące ok. 500 tys. żołnierzy. Pod osłoną rosyjskich czołgów komuniści rozpoczęli instalację własnej administracji państwowej, wojska, milicji i aparatu bezpieczeństwa. Polska dostała się pod kolejną okupację, tym razem jednak polityka najeźdźcy realizowana była w dużej części rękoma Polaków. Nowe władze wszczęły masowe represje wymierzone w członków organizacji konspiracyjnych, przede wszystkim podległych rządowi RP na uchodźstwie. Obrońców ojczyzny, którym udało się przeżyć wojnę teraz mordowano i deportowano. Podstępnie aresztowano i wywieziono do Moskwy członkówn ajwyższych władz Podziemnego Państwa Polskiego (1945); zostali oni osądzeni przez sowieckie sądy, stając pod fałszywym zarzutem współpracy z Niemcami i na podstawie spreparowanych dowodów skazani na okrutne kary; kilku z nich zamordowano w sowieckich więzieniach.

W czerwcu 1945 roku pod naciskiem aliantów utworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej złożony z przedstawicieli kilku partii i stronnictw politycznych, którym umożliwiono powrót do legalnej działalności. Szybko jednak okazało się, że większość stronnictw została odtworzona przy udziale agentury sowieckiej i całkowicie popiera komunistyczną PPR oraz tworzy wraz z nią większość rządową. Jedynym prawdziwie opozycyjnym ugrupowaniem pozostało Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) kierowane przez Stanisława Mikołajczyka, byłego premiera rządu RP na uchodźstwie. Widząc rosnące w siłę PSL społeczeństwo liczyło na pozytywny efekt mających odbyć się wyborów. W czerwcu 1946 zorganizowano referendum mające na celu wykazanie, że Polacy chcą zmian ustrojowych zbliżających nasz kraj do modelu funkcjonowania ZSRR, a w styczniu 1947 odbyły się wybory do sejmu. Oba głosowania poprzedzone zostały silną akcją propagandowo-represyjną ze strony komunistów (m.in. skrytobójczo zamordowano ponad stu działaczy PSL). Zarówno wyniki referendum, jak i wyborów, zostały sfałszowane przez podległe Sowietom władze. Oficjalnie PPR otrzymała niemal 80% głosów w wyborach, a na trzy pytania referendum większość głosujących odpowiedziała "tak". Mając tego rodzaju "potwierdzenie" woli narodu, komuniści bez skrupułów intensyfikowali sowietyzację Polski, poddając swojej kontroli niemal wszystkie dziedziny życia społecznego, politycznego i gospodarczego.

Sowieckie władze Polski nie mogły pozwolić na jakiekolwiek przejawy niezależności. Rozpętano więc terror na ogromną skalę wymierzony w patriotów, którzy nie pogodzili się z postępującą wasalizacją kraju. Wykorzystywano wiele brutalnych sposobów ich zwalczania. Rosyjskie i polskie siły bezpieczeństwa stosowały prowokacje (np. tzw. "zielone oddziały", złożone z agentów NKWD udających dezerterów z Armii Czerwonej, szczególnie aktywne na Wileńszczyźnie), wprowadzały w szeregi żołnierzy swoich agentów, werbowały konfidentów z otoczenia dowódców, dopuszczały się oszustw i łamały wszelkie gwarancje, wabiąc w pułapki oficerów i przywódców podziemia. Gdy przychodziło im zmierzyć się z partyzantami w polu - posyłano przeciw nim oddziały KBW i wojska, posługujące się pojazdami pancernymi, a nawet polową artylerią. Prowadzono akcje pacyfikacyjne i masowe aresztowania; bezwzględnie karano za współpracę i pomoc okazywaną partyzantom. Do zwalczania sił niepodległościowych skierowano jednostki sowieckiego kontrwywiadu "Smiersz" oraz liczne oddziały NKWD, UBP, MO, LWP i KBW. Zdrada, zastraszenie, przekupstwo, sfingowane procesy sądowe - takimi metodami utrwalano nową władzę. Według różnych szacunków do komunistycznych więzień trafiło w latach 1944-56 nawet do dwóch milionów osób, a wobec pięciu tysięcy zatrzymanych sądy pod dyktando władz sowieckich i polskich orzekły karę śmierci (wykonano ponad połowę). Wiele osób wywieziono w głąb sowieckiego imperium (np. do obozów w Riazaniu, Charkowie, Diagilewie, a także na Syberię), wiele skazano na obozy pracy w Polsce i ZSRR. Skala represji i liczba ofiar była ogromna; szacuje się, że do roku 1956 ponad 20 tysięcy osób zgładzono w obozach, więzieniach i aresztach. Komuniści zabijali nie tylko w skrytobójczych zamach, czy strzałem w tył głowy (tak prawdopodobnie zginął w 1948 roku rtm. Witold Pilecki, dobrowolny więzień Auschwitz i powstaniec warszawski), ale także w publicznych egzekucjach (np. w Dębicy, Sanoku czy Rzeszowie w 1946 roku).

W 1948 roku Polska Parta Robotnicza i Polska Partia Socjalistyczna utworzyły jedną organizację, która na ponad 50 lat przejęła władzę w Polsce - Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Była to partia całkowicie zależna od ZSRR, realizująca jej politykę zniewolenia i posłuszna wytycznym otrzymywanym z Moskwy. Ofiarą sowietyzacji naszego kraju padło m.in. harcerstwo (w 1949 roku w jego miejsce wprowadzono organizację pioniersko-komsomolską). W 1952 roku opanowany przez PZPR sejm uchwalił nową konstytucję. Mimo zachowania pewnych pozorów odrębności, Polska Rzeczpospolita Ludowa stała się de facto kolejną republika ZSRR.

Jedyną oficjalnie działającą, ale niezależną od władz instytucją, posiadającą ogromny autorytet w społeczeństwie, pozostał kościół katolicki. Jednak ludzie kościoła nie byli całkiem bezpieczni. Komuniści nie wahali się przed więzieniem i mordowaniem księży, deportowaniem zakonników i zakonnic, wywłaszczeniami i konfiskatami.

Kiedy w 1953 roku umarł Stalin, wydawało się, że nadeszła szansa na zelżenie okupacyjnego ucisku. Sfingowane procesy i egzekucje trwały w najlepsze jeszcze przez ponad trzy lata, dopiero tzw. "odwilż" w roku 1956 zakończyła najkrwawszy okres w powojennych dziejach Polski, choć nie spowodowała demokratyzacji i przywrócenie suwerenności.

STRUKTURY NIEPODLEGŁOŚCIOWE I ODDZIAŁY ZBROJNE W LATACH 1944-56

Płk. Jan Mazurkiewicz "Radosław", a za nim także inni wysocy oficerowie AK (np. płk. Jan Rzepecki "Ożóg"), namawiali pozostających w konspiracji żołnierzy i oficerów do ujawniania się. Mieli sowieckie gwarancje i zapewnienia polskich komunistów, że tym, którzy wyjdą z lasu i złożą broń, nie grożą żadne represje. Było to kłamstwo, o czym wkrótce przekonało się około 60 tysięcy bojowników, którzy zdecydowali się na ujawnienie.

Nie wszyscy jednak poszli ich śladem. Wielu dowódców odrzuciło wezwania "Radosława", niektórzy określili je nawet mianem zdrady; pozostali w podziemiu tocząc walkę z najeźdźcą i jego polskimi funkcjonariuszami.

NIE (Niepodległość) i Delegatura Sił Zbrojnych (DSZ)

Już od wiosny 1944 roku płk/gen. bryg. August Emil Fieldorf "Nil" organizował nową strukturę konspiracyjną, która zaczęła funkcjonować w praktyce po rozwiązaniu Armii Krajowej (co nastąpiło 19 stycznia 1945 roku) w oparciu o jej kadry, wcześniej skierowane do budowy nowej organizacji. "Nie" (skrót od wyrazu "niepodległość") nastawiona była na "długi dystans", a jej działalność bieżąca koncentrowała się na samoobronie, propagandzie, wywiadzie i kontrwywiadzie. Zasadniczo nie przewidywano prowadzenia działalności partyzanckiej, a akcje zbrojne ograniczano do eliminowania najbardziej niebezpiecznych jednostek. "Nie" została rozwiązana po aresztowaniu w 1945 roku przywódców Polskiego Państwa Podziemnego (tzw. "szesnastu"), a w jej miejsce gen. Władysław Anders, p.o. Wodza Naczelnego, powołał Delegaturę Sił Zbrojnych z płk. Janem Rzepeckim "Ożogiem" na czele.

DSZ była organizacją nastawioną na tzw. "rozładowanie lasów", czyli demobilizację pozostających jeszcze w ukryciu zgrupowań partyzanckich. Jej zadanie polegało m.in. na objęciu organizacyjną "opieką" samodzielnych po-AKowskich oddziałów podejmujących walkę w odpowiedzi na narastający terror sowiecki i wyprowadzenie ich z konspiracji do normalnego życia. Zadania tego nie udało się zrealizować, a DSZ rozwiązano 6 sierpnia 1945 roku.

Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość" (WiN)
Odział Uskoka

Nowa organizacja pod nazwą "Wolność i Niezawisłość" została powołana 2 września 1945 roku w Warszawie. Grupę kierowniczą stanowili pułkownicy Jan Rzepecki "Ożóg" (jako prezes), Tadeusz Jachimek "Ninka" (sekretarz generalny), Antoni Sanojca "Skaleń" i Franciszek Niepokólczycki "Halny", Jan Szczurek-Cergowski "Sławbor", Józef Rybicki "Maciej", Janusz Bokszczanin. W latach 1945-47 WiN była największą ogólnopolską konspiracyjną organizacją niepodległościową, a jej stan liczbowy szacuje się na 20-30 tysięcy ludzi. Celem politycznym WiN było odegranie roli depozytariusza idei niepodległości, doprowadzenie struktur konspiracji ogólnopolskiej do wolnych wyborów i oddanie ich do dyspozycji władz wolnej Polski.

Organizacją kierowały kolejne zarządy, które były jednak rozbijane przez siły bezpieczeństwa. Do referendum w 1946 roku WiN prowadziło działalność agitacyjną, zachęcając do udziału w głosowaniu i opowiedzeniu się wyłącznie za utrzymaniem granicy zachodniej (a więc przeciw likwidacji senatu oraz reformie rolnej i nacjonalizacji przemysłu na zasadach narzuconych przez komunistów). Jak wiemy wynik głosowania został sfałszowany przez komunistów, co spowodowało zmianę taktyki WiN. Prowadzono odtąd działalność wywiadowczą, kładąc także nacisk na informowanie światowej opinii publicznej o sytuacji w Polsce.

W 1947 roku odbyło się kilka pokazowych procesów, w których sądzono przywódców WiN. Na przełomie 1947 i 1948 roku UB zorganizowało wielką prowokację przeciwko członkom WiN, powołując fikcyjną V Komendę Główną, co umożliwiło spenetrowanie i rozbicie ruchu (akcja prowokacyjna zakończyła się dopiero w 1952 roku).

Oprócz działań propagandowo-wywiadowczych WiNowi w różnym okresie podporządkowały się niektóre podziemne po-AKowskie oddziały wojskowe, operujące na Mazowszu, Lubelszczyźnie czy Białostocczyźnie. Do największych należały zgrupowania mjr. Mariana Biernaciaka "Orlika" (poległ w 1946 roku), mjr. Hieronima Dekutowskiego "Zapory" (stracony w 1949 roku), kpt. Zdzisława Brońskiego "Uskoka" (poległ w 1949 roku), Jana Leonowicza "Burty" (poległ w 1951 roku), Jana Suszyńskiego "P-8", Kazimierza Kamieńskiego "Huzara" (stracony w 1953 roku), mjr. Jana Tabortowskiego "Bruzdy" (poległ w 1954 roku) i Jana Totka "Mewy" (stracony w 1949 roku). Z WiNem związało się także kilka oddziałów Narodowych Sił Zbrojnych.

WiNowscy partyzanci byli tropieni przez wiele lat, a ostatni z nich, Józef Franczak "Lalek" (partyzant dawnego oddziału "Uskoka"), poległ w walce z siłami bezpieczeństwa PRL dopiero w 1963 roku.

Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW)

Narodowe Zjednoczenie Wojskowe

NZW grupowało w swoich strukturach dawne oddziały Armii Krajowej, Narodowej Organizacji Wojskowej oraz Narodowych Sił Zbrojnych. Powstało jako zaplecze wojskowe Stronnictwa Narodowego, które zresztą w swojej strukturze dysponowało także innymi formacjami (np. harcerskie Hufce Polskie czy Młodzież Wielkiej Polski).

Komendantem NZW został ppłk Albin Rak "Lesiński", a następnie ppłk Władysław Owoc "Paweł", ppłk Tadeusz Danilewicz "Kossak" oraz kpt. Włodzimierz Marszewski "Gorczyca"; ostatnim komendantem NZW był płk Bronisław Banasik "Stefan". Istniała także Narodowa Organizacja Wojskowa Kobiet pod dowództwem Marii Mireckiej "Marty", a następnie ppor. Marii Grotowskiej "Amazonki".

NZW działało w trzech tzw. obszarach (z pięciu planowanych): warszawskim, lubelskim i pomorskim, które dzieliły się na okręgi. Szczególnie aktywną działalność prowadzono na Mazowszu (np. na zachodnim Mazowszu m.in. w powiatach mławskim, sierpeckim, lipnowskim, rypińskim, płockim, działdowskim i ciechanowskim, a także włocławskim), gdzie funkcjonował Okręg XXIII pod dowództwem por. Stefana Bronarskiego "Romana", zamordowanego w więzieniu na Mokotowie w 1951 roku.

Oddziały NZW toczyły w latach 1945-47 liczne walki z grupami operacyjnymi UB, NKWD, KBW, MO i ORMO, odnosząc lokalne sukcesy (np. bitwa pod Kuryłówką w maju 1945 roku stoczona przez zgrupowanie Okręgu Rzeszowskiego). Aktywnie działały także grupy na północnym Mazowszu, Lubelszczyźnie i Podlasiu. Oprócz pionu zbrojnego dobrze funkcjonowała siatka wywiadowcza oraz pion propagandy NZW. Działalność tej organizacji wygasła w 1956 roku, a ostatniego ukrywającego się partyzanta schwytano w grudniu 1961 roku.

Konspiracyjne Wojsko Polskie (KWP)

Konspiracyjne Wojsko Polskie

KWP było jedną z aktywniejszych organizacji bojowych powstałych po rozwiązaniu AK. Działało w centralnej i zachodniej Polsce (kieleckie, łódzkie, śląskie i poznańskie), a jego twórcą i dowódcą był kpt. Stanisław Sojczyński "Warszyc", były dowódca I batalionu 27 pułku piechoty AK (zamordowany w 1947 roku po procesie dowództwa KWP). Początek działalności KWP sięga kwietnia 1945 roku. Kpt. "Warszyc" świadomie unikał scalenia z innymi organizacjami podziemnymi, widząc szansę na większą efektywność w samodzielnym działaniu. W skład KWP wchodziło szereg oddziałów m.in. z powiatu częstochowskiego, radomszczańskiego, wieluńskiego, kluczborskiego, cieszyńskiego, pszczyńskiego i rybnickiego.

Zadania pionu bojowego KWP określił "Warszyc" jako m.in. samoobronę, ochronę społeczeństwa przed grabieżami i gwałtami Armii Czerwonej, zwalczanie kolaborantów i likwidację bandytyzmu (w organizacji powołano nawet pion sądowy; samowolę żołnierzy KWP surowo karano). Spośród akcji bojowych oddziałów KWP dużym echem odbiło się opanowanie Radomska i rozbicie tamtejszego więzienia w kwietniu 1946 roku. Niezależnie od akcji zbrojnych prowadzono działalność propagandową, wydając m.in. pismo periodyczne oraz szereg ulotek.

Aresztowania dowódców w 1946 i 1947 roku poważnie osłabiły organizację, jednak jej ostatnie oddziały dotrwały aż do 1954 roku.

Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)

Narodowe Siły Zbrojne

Część NSZ działających jeszcze w trakcie okupacji niemieckiej weszła w skład scalanej struktury podziemnej armii w marcu 1944 roku. Część jednak pozostała samodzielna. Dowódcą działającej niezależnie formacji został gen. bryg. Zygmunt Broniewski "Bogucki". Rozbita w wyniku aresztowań organizacja podporządkowała się jesienią 1946 roku Komendzie Głównej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

W różnych okresach i na różnych obszarach działało wiele grup i organizacji posługujących się nazwą "Narodowe Siły Zbrojne", dlatego w licznych wypadkach trudno obecnie zidentyfikować, czy były to grupy samodzielne, czy wchodzące w skład NZW. Np. wywodząca się ze Stronnictwa Narodowego organizacja, podporządkowana Armii Krajowej (określana jako NSZ-AK), po jej rozwiązaniu działała samodzielnie na Kielecczyźnie, Podlasiu i Lubelszczyźnie. Z kolei w Bieszczadach i Beskidzie Niskim działał Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ "Zuch" pod dowództwem Antoniego Żubryda "Zucha" (zastrzelonego przez agenta Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w październiku 1946 roku).

Do największych sukcesów oddziałów NSZ należy bitwa stoczona z NKWD pod Kotkami, (powiat Busko Zdrój) w maju 1945 roku przez oddział Stanisława Sikorskiego "Jaremy". Jedną z najdłużej operujących grup bojowych NSZ było zgrupowanie tzw. VII Okręgu pod dowództwem kpt. Henryka Flamego "Grota", "Bartka" (zamordowanego skrytobójczo przez funkcjonariusza MO w grudniu 1947 roku), które wsławiło się opanowaniem w maju 1946 roku popularnej miejscowości wypoczynkowej Wisły i zorganizowaniem kilkugodzinnej defilady. Żołnierzy tego zgrupowania ujęto w wyniku prowokacji UB i zamordowano w okolicach Łambinowic we wrześniu 1946 roku.

Brygady Wileńskie AK

Brygady Wileńskie

Jednym z najbitniejszych oddziałów wileńskiej AK była V Brygada AK, zwana "Brygadą Śmierci", której dowódcą był legendarny mjr Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka". W okresie okupacji hitlerowskiej brygada prowadziła walki z dwoma wrogami: Niemcami i partyzantką sowiecką, osiągając duże sukcesy. Po maju 1945 roku zgrupowanie "Łupaszki" działało na terenach Białostocczyzny, Mazur, Pomorza i Podlasia (gdzie operował podporządkowany początkowo "Łupaszce" oddział ppor. Lucjana Minkiewicza "Wiktora", a następnie pkt. Władysława Łukasiuka "Młota", nazwany VI Brygadą Wileńską). Po rozwiązaniu AK V Brygada Wileńska nawiązała współpracę z WiN, zachowując jednak samodzielność organizacyjną i bojową.

Brygady Wileńskie działały na znacznym obszarze i z dużym rozmachem realizowały akcje zbrojne. W różnych okresach oddziały "Łupaszki" i "Młota" operowały na terenie województw zachodniopomorskiego, gdańskiego, bydgoskiego, warszawskiego, białostockiego, olsztyńskiego i lubelskiego, sięgały także granic wschodnich; odnotowano również działalność patroli podległych "Łupaszce" w województwie wrocławskim.

Największe nasilenie aktywności Brygad Wileńskich przypadało na lata 1945-49, a w szczątkowej formie - aż do 1952 roku. W roku 1945 w skład V Brygady Wileńskiej wchodziły trzy szwadrony, jedna kompania szturmowa i jedna drużyna podoficerska (około 250-300 ludzi). Szwadrony działały samodzielnie, zbierając się jedynie na okresowych koncentracjach lub dla wykonania większych zadań bojowych. W początkowym okresie działania brygady (1945) do jej największych sukcesów należy zaliczyć m.in. potyczkę z grupą operacyjna NKWD i KBW w rejonie Majdan-Topiło, likwidację prokuratury sowieckiej 5 armii pancernej w Brzezinach i zniszczenie grupy operacyjnej NKWD, UBP i LWP w Modusach Pokrzywnych.

Po rozwiązaniu V Brygady na mocy decyzji Delegatury Sił Zbrojnych, część zgrupowania utworzyło VI Brygadę Wileńską (początkowo trzy szwadrony kadrowe), a część przedostało się do Borów Tucholskich, gdzie odtworzono V Brygadę. Początkowo w rejonie Gdańska, Torunia, Olsztyna i Koszalina operowały jej kadrowe grupy dywersyjne, organizujące m.in. środki do prowadzenia dalszej walki (np. akcje ekspropriacyjne); z czasem dokonywano akcji bojowych nawet we Wrocławiu, Wałbrzychu i Kłodzku. W tym okresie (1946) stan brygady sięgał maksymalnie 90 osób, przeciętnie zaś około 50, zgrupowanych w trzech kadrowych szwadronach i dwóch patrolach dyspozycyjnych. Na uwagę zasługuje fakt, że zgrupowanie w większości składało się z ludzi bardzo młodych - zaledwie kilku miało skończonych ponad 30 lat. Mimo to, od grudnia 1945 do listopada 1946 roku oddziały podległe mjr. "Łupaszce" wykonały około 170 akcji bojowych, m.in. rozbijając 27 posterunków MO, trzy placówki UBP, dwie sowieckie placówki łączności oraz stoczyły 14 walk i potyczek z grupami operacyjnymi sił bezpieczeństwa. Do największych sukcesów brygady w tym okresie należy rozbicie grupy operacyjnej KBW i UBP pod Bartlem Wielkim koło Tucholi, rozbrojenie siedmiu posterunków MO i jednej placówki UBP w powiatach Starogard i Kościerzyna (maj 1946), rozbicie grupy operacyjnej UBP i MO pod Tulicami (czerwiec 1946) oraz rozbrojenie posterunków MO w Rozogach i Lipowcu (październik 1946).

Oddziały V Brygady Wileńskiej nie wiązały się na dłużej z żadnym terenem, nie mając stałych baz były niezwykle mobilne, działały jako grupy lotne (posługując się samochodami pododdziały od 15 do 30 żołnierzy były w stanie pokonać w trakcie jednego wypadu nawet kilkaset kilometrów). Ta taktyka przejmowana była w latach 1947-48 przez niektóre pododdziały VI Brygady, która operowała głównie na Podlasiu, mając tam jednak silniejsze oparcie.

"Łupaszka" został aresztowany w czerwcu 1948 roku i po procesie zamordowany w więzieniu MBP na Rakowickiej w Warszawie w lutym 1951.

Zgrupowanie "Młota" stało się w początkach 1947 roku jednym z najgroźniejszych oddziałów antykomunistycznego podziemia. VI Brygada Wileńska urosła do stanu około 600 osób, a podporządkowały się jej mniejsze oddziały operujące na Mazowszu (np. oddział por. Kazimierza Kamieńskiego "Huzara") i Podlasiu. Do największych sukcesów bojowych oddziałów podległych kpt. "Młotowi" należą zimowe walki z grupami operacyjnymi sił bezpieczeństwa pod wsiami Kiełpiniec, Wólka Okrąglik i Tosie, rozbrojenie garnizonu KBW we Fronołowie, a także posterunków MO w Brańsku i Kluczkowie, czy walka pod Utrówką w czerwcu 1947 roku. We wrześniu opanowano miasteczko Stoczek i rozbrojono miejscowy posterunek MO, a w grudniu toczono walki pod Łapami.

"Młot", po rozbiciu oddziału przez znaczne siły KBW i UB (ponad dwa tysiące funkcjonariuszy), przedarł się za Bug i po kilku miesiącach ukrywania zmarł w połowie 1949 roku. Tradycję VI Brygady kontynuował jeszcze jego dawny podkomendny "Huzar". Rozbudowany do kilkudziesięciu żołnierzy oddział stopniał w walkach do stanu jednego pododdziału i zakończył działalność w 1952 roku ("Huzar" został aresztowany w wyniku prowokacji UB i stracony w Białymstoku w październiku 1953 roku).

Ocenia się, że łącznie obie Brygady Wileńskie wykonały około 550 akcji (plus około 90 pod dowództwem "Huzara"). Podkreślić należy wysoce ideowy charakter działalności obu Brygad, "rycerskie" postępowanie żołnierzy, dyscyplinę i patriotyzm członków zgrupowania.

Zgrupowanie "Błyskawica"

błyskawica

Twórca i dowódca zgrupowania "Błyskawica", Józef Kuraś "Ogień", działał w partyzantce od jesieni 1940 roku. Opuściwszy szeregi AK prowadził dalej walkę samodzielną na terenie Polski południowej (Podhale), a następnie podporządkował się konspiracyjnemu Stronnictwu Ludowemu "Roch", nawiązując także współpracę z AL. Po zajęciu Podhala przez Armię Czerwoną rozpoczął tworzenie struktur bezpieczeństwa, obejmując nawet stanowisko szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu. Po kilku tygodniach, zagrożony aresztowaniem, zbiegł wraz z podkomendnymi w góry i utworzył oddział "Błyskawica".

W szczytowym okresie rozwoju na przełomie lat 1945 i 1946 zgrupowanie liczyło około 500 ludzi w oddziałach polowych i kilkakrotnie więcej współpracowników w terenowej siatce konspiracyjnej. Zgrupowanie przeprowadziło wiele udanych akcji przeciwko aparatowi bezpieczeństwa, m.in. rozbijając UBP w Nowym Targu (kwiecień 1945). Operowało na znacznym obszarze Małopolski, od Krakowa aż po granicę słowacką. Poparcie dla "Ognia" na Podhalu doprowadziło nawet do zakonspirowania miejscowych struktur PPR. Zgrupowanie nie podporządkowało się żadnej organizacji wojskowej ani politycznej, mimo prób podejmowanych m.in. przez NSZ.

W lutym 1947 roku oddział "Ognia" został rozbity, a dowódca otoczony przez grupę operacyjną KBW próbował popełnić samobójstwo. Wkrótce zmarł w wyniku zadanych sobie ran. Dzieło "Ognia" kontynuował jeszcze przez około dwa lata jego podkomendny Stanisław Ludzia "Harnaś" na czele kilkuosobowego oddziału pod nazwą "Wiarusy". Pozostałości żołnierzy "Ognia" trwały w konspiracji jeszcze przez kilka lat, prowadząc walkę z komunistycznym aparatem terroru.

Oddziały lokalne

Polska Podziemna Armia Niepodległościowa

Rozwiązanie Armii Krajowej nie zakończyło działalności niektórych z jej oddziałów oraz niezależnych od niej grup bojowych. Takie formacje, jak Polska Podziemna Armia Niepodległościowa, Polski Związek Powstańczy, Obrona Kraju, Ruch Oporu Armii Krajowej czy Armia Krajowa Obywateli, prowadziły walkę jeszcze przez stosunkowo długi czas. Postawały też nowe organizacje, przede wszystkim złożone z młodzieży, które w latach 1945-50 przejawiały największą aktywność.

Pozostające w podziemiu formacje prowadziły działalność na dość dużym obszarze. Bazy dla oddziałów AKO stanowiły puszcze Augustowska, Knyszyńska i Białowieska. Z kolei ROAK opanowało Mazowsze w części północnej i północno-zachodniej (powiaty sierpecki, płocki, mławski oraz lipnowski i rypiński). Pojedyncze oddziały operowały także w innych rejonach kraju, odnosząc istotne lokalne sukcesy (np. rozbicie przez oddział por. Stefan Bembińskiego "Harnasia" więzień w Kielcach i Radomiu). Toczono walki z oddziałami UB, KBW, LWP i NKWD i utrudniano zaprowadzenie nowych porządków organizując akcje likwidacyjne agentów resortu bezpieczeństwa i rozbijanie placówek MO, UBP i NKWD. Odnotowywano także znaczące sukcesy wywiadowcze (np. sporządzenie list funkcjonariuszy UB). Prowadzono zresztą nie tylko działania zbrojne - dużym rozmachem charakteryzowały się także akcje propagandowe i informacyjne, zwłaszcza przed referendum w 1946 roku i wyborami w 1947 roku. Część samodzielnych oddziałów podporządkowała się z czasem większym organizacjom (np. WiNowi czy NZW), część ulegał rozproszeniu lub została rozbita przez władze bezpieczeństwa na skutek aresztowań lub akcji zbrojnych.

Szczególny charakter miała działalność po-AKowskiego podziemia zbrojnego na kresach południowo-wschodnich, Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie. Antysowiecka partyzantka rozpoczęła tam funkcjonowanie najwcześniej i najboleśniej odczuła komunistyczne represje. Dużą rolę, zwłaszcza na Wileńszczyźnie, odegrali przedwojenni harcerze, ze słynnym Józefem Grzesiakiem "Czarnym", drużynowym Czarnej Trzynastki Wileńskiej. Szansą na przetrwanie w oporze była ewakuacja na ziemie Polski centralnej oraz ziemie zachodnie i północne, zwane ziemiami odzyskanymi (np. Okręg Wileński AK). Tam kontynuowano walkę, prowadzono działania dywersyjne i propagandowo-informacyjne. Były jednak i takie formacje, które utrzymały się w swoich dotychczasowych rejonach działania, np. korzystające ze wsparcia kresowej ludności oddziały operujące na Nowogródczyźnie, aktywne do wiosny 1949 roku.

POSTACIE


Aleksander Krzyżanowski
Gen. Aleksander Krzyżanowski "Wilk"

Urodził się 18 lutego 1895 roku w Briańsku (gubernia orłowska) w Rosji. W czasie I wojny światowej służył w artylerii armii rosyjskiej, a w październiku 1917 roku przeniósł się do I Korpusu Polskiego. Po zakończeniu wojny zamieszkał w Warszawie i wstąpił do Wojska Polskiego. Do 1939 roku pełnił służbę w jednostkach artylerii, m.in. jako dowódca baterii, a następnie dywizjonu, dowodził także pułkową szkołą podoficerską. We wrześniu 1939 roku walczył w składzie Armii "Poznań", a następnie przeniósł się w Góry Świętokrzyskie, gdzie do połowy października kontynuował walkę z Niemcami. Potem przedostał się do Warszawy i związał ze Służbą Zwycięstwu Polski. W 1940 roku został skierowany na Wileńszczyznę, gdzie pełnił funkcję szefa sztabu i zastępcy komendanta okręgu ZWZ, a od 1941 roku - komendanta okręgu. W latach 1941-44 próbował nawiązać kontakty z przedstawicielami konspiracji litewskiej i białoruskiej. Po nieudanej próbie zawiązania przez Niemców antysowieckiego sojuszu z wileńską AK ("Wilk" brał udział w rozmowach z Niemcami, jednak zerwał je na polecenie komendanta głównego AK), podjął starania w celu porozumienia z Litewskim Korpusem Posiłkowym, współdziałającym z Niemcami. Wobec niepowodzenia, zdecydował o kontynuowaniu walki zbrojnej z Litwinami i Niemcami, przygotowując jednocześnie wileńską AK do akcji "Burza". W lipcu 1944 roku, po zakończeniu wspólnych z Sowietami walk o wyzwolenie Wilna, został podstępnie aresztowany przez NKWD, kiedy udawał się do sztabu w celu podpisania porozumienia. Początkowo więziony w Wilnie, został w 1945 roku przewieziony do Moskwy, a następnie w 1946 roku do obozu w Diagilewie, zaś w 1947 - do obozu w Griazowcu. W sierpniu zbiegł z obozu, został jednak ponownie aresztowany i początkowo osadzony w Moskwie, a potem, jesienią 1947 roku, przewieziony do Polski i uwolniony. Latem 1948 roku został aresztowany przez UB i umieszczony w więzieniu na Mokotowie w Warszawie, gdzie zmarł 29 września 1951 roku.


Franciszek Niepokólczycki
Płk. Franciszek Niepokólczycki "Szubert", "Teodor", "Żejmian", "Halny"

Urodził się 27 października 1900 roku w Żytomierzu. Od listopada 1918 był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, walczył w wojnie polsko-bolszewickiej, a od 1922 roku pełnił służbę w Wojsku Polskim. We wrześniu 1939 roku był dowódcą 60 Batalionu Saperów w składzie Armii "Modlin". Po koniec września przystąpił do Służby Zwycięstwu Polski, a następnie Związku Walki Zbrojnej. W 1940 roku został dowódcą Związku Odwetu ZWZ, zajmującego się walką bieżącą i sabotażem. Potem współorganizował Kedyw Armii Krajowej, a w 1943 roku został zastępcą komendanta Kedywu. Walczył w Powstaniu Warszawskim jako szef Wydziału Saperów Oddziału III Komendy Głównej AK. Po powrocie z niewoli kontynuował działalność konspiracyjną, pełniąc funkcję zastępcy komendanta Obszaru "Południe" w Delegaturze Sił Zbrojnych, a następnie prezesa Obszaru Południowego WiN. Od listopada 1945 był prezesem Zarządu Głównego WiN, doprowadzając do rozkwitu organizacji i przygotowując ją do ewentualnej legalizacji. W październiku 1946 roku został aresztowany w Krakowie przez UB, a rok później skazany na karę śmierci, zamienioną następnie na karę dożywotniego więzienia. Został zwolniony w grudniu 1956. Pracował następnie w spółdzielczości. Zmarł 11 czerwca 1974 w Warszawie.


Witold Pilecki
Rtm. Witold Pilecki "Witold"

Urodził się 13 maja 1901 roku w Ołońcu w Karelii. Początkowo mieszkał na Wileńszczyźnie, gdzie działał w zakazanym przez carskie władze harcerstwie. W wojnie polsko-bolszewickiej walczył jako kawalerzysta pod Grodnem i Warszawą. Brał także udział w walkach o Wilno. Zdemobilizowany w 1926 roku poświęcił się pracy w rodzinnym majątku w Sukurczach. We wrześniu 1939 roku walczył jako kawalerzysta w szeregach Armii "Prusy", a w listopadzie był jednym z organizatorów konspiracyjnej Tajnej Armii Polskiej, podporządkowanej później ZWZ. We wrześniu 1940 roku dał się aresztować Niemcom w łapance i przewieźć do obozu koncentracyjnego Auschwitz, w którym rozpoczął organizowanie konspiracji. W kwietniu 1943 roku zbiegł z niewoli i przedstawił dowództwu oddziałów AK plan ataku na obóz koncentracyjny, który jednak nie został przyjęty. W latach 1943-44 służył w oddziale III Kedywu KG AK. Brał udział w Postaniu Warszawskim jako dowódca jednego z oddziałów zgrupowania "Chrobry II", broniąc reduty w Domu Turysty na Placu Starynkiewicza. Po upadku powstania znalazł się w oflagu w Murnau, a po wyzwoleniu - w 2 Korpusie Polskim we Włoszech. Jesienią 1945 roku powrócił do kraju z zadaniem zorganizowania siatki wywiadowczej. Zbierał m.in. informacje o żołnierzach AK więzionych przez NKWD i deportowanych w głąb Rosji, prowadził także wywiad w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, Ministerstwie Obrony Narodowej i Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Aresztowano go w maju 1947 roku. Po okrutnym śledztwie został skazany na karę śmierci i stracony 15 maja 1948 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie.


Józef Grzesiak
Hm. Józef Grzesiak "Czarny"

Urodził się 11 listopada 1900 w Czarnej Wsi (przedmieście Krakowa). W listopadzie 1913 roku wstąpił do 2 Krakowskiej Drużyny Skautowej im. gen. Henryka Dąbrowskiego. W lutym 1918 roku stanął na czele nowopowstałej 13 Krakowskiej Drużyny Skautowej, zwanej "Czarną Trzynastką". Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej oraz w konflikcie polsko-litewskim. Po zakończeniu walk pozostał w Wilnie, gdzie kontynuował działalność harcerską, zakładając "Czarną Trzynastkę Wileńską" oraz pełniąc m.in. funkcję komendanta Chorągwi Wileńskiej. Do 17 września 1939 roku dowodził Wileńskim Harcerskim Batalionem Ochotniczym. W czasie okupacji niemieckiej wstąpił do Szarych Szeregów, a następnie został komendantem dzielnicy "D" garnizony miasta Wilna AK i komendantem chorągwi Szarych Szeregów. Został aresztowany w marcu 1945 roku i przewieziony do Moskwy, a następnie do obozu pracy w Workucie. Zwolniony z łagru po 10 latach, powrócił do Polski i zamieszkał w Gdańsku. Zaangażował się w reaktywowanie ZHP, ale wobec postępujących w niepożądanym kierunku zmian ideowych w harcerstwie wycofał się z czynnej służby. Zmarł 18 września 1975 roku w Gdańsku.


Zdzisław Broński
Kpt. Zdzisław Broński "Uskok"

Urodził się 24 grudnia 1912 r. w Radzicu Starym (pow. Lubartów) w woj. lubelskim. Przed wojną ukończył szkołę podoficerską i otrzymał stopień plutonowego. W 1939 roku walczył jako dowódca plutonu ckm w 50 Pułku Piechoty. Dostał się do niewoli, skąd zbiegł w październiku 1940 roku. Po powrocie w rodzinne strony wstąpił do Polskiej Organizacji Zbrojnej "Racławice", a około 1942 roku przeszedł do ZWZ-AK. W połowie 1944 roku jego oddział został przydzielony do słynnej 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski "Uskok" uniknął aresztowania i rozformował oddział, pozostając w konspiracji. Od sierpnia 1944 roku pełnił funkcję zastępcy, a wkrótce komendanta I Rejonu Obwodu AK Lubartów, a następnie utworzył lotny oddział bojowy podległy DSZ (potem WiN). W maju 1946 roku wszystkie oddziały partyzanckie i drużyny dywersyjne działające w obwodzie lubartowskim WiN zostały podporządkowane jego dowództwu. W początkach 1947 roku zreorganizował swój oddział, a we wrześniu 1947 roku został mianowany dowódcą pozostałych oddziałów partyzanckich operujących w Inspektoracie Lublin, obejmując także dowództwo nad grupami na północ od Lublina. Ukrywał się w bunkrze we wsi Dąbrówka (obecnie Nowogród), jednak 21 maja 1949 roku zabudowania otoczyła grupa operacyjna UBP-KBW-MO. Aby uniknąć pojmania, "Uskok" popełnił samobójstwo detonując granat.


Stanisław Sojczyński
Kpt. Stanisław Sojczyński "Warszyc"

Urodził się 30 marca 1910 roku w Rzejowicach w powiecie radomszczańskim w rodzinie chłopskiej. W 1932 roku rozpoczął służbę wojskową w 27 Pułku Piechoty w Częstochowie, a po jej zakończeniu pracował jako nauczyciel. We wrześniu 1939 roku walczył w okolicach Hrubieszowa. Po uniknięciu sowieckiej niewoli i powrocie w strony rodzinne włączył się w działalność konspiracyjną wstępując do Służby Zwycięstwu Polski. Od października 1942 roku pełnił funkcję zastępcy komendanta Obwodu Radomsko AK, będąc także szefem Kierownictwa Dywersji w obwodzie. Po udanej akcji rozbicia niemieckiego więzienia w Radomsku w sierpniu 1943 r., "Warszyc" utworzył pierwszy w Obwodzie Radomsko oddział partyzancki, którym dowodził do listopada 1943 roku. "Warszyc" był także dowódcą I batalionu 27 Pułku Piechoty AK. Wiosną 1945 roku zaczął ponownie zbierać swoich dawnych żołnierzy i nawiązał kontakty z innymi oddziałami zbrojnymi, stawiającymi opór komunistom. W kwietniu wydał rozkaz wzywający do scalenia podległych mu niegdyś grup bojowych, z których utworzył wkrótce Konspiracyjne Wojsko Polskie. Oprócz akcji zbrojnych prowadził także działalność propagandową, wydając odezwy i ulotki okolicznościowe, a także redagując pismo "W świetle prawdy". W połowie 1946 roku został aresztowany przez UB w wyniku zdrady jednego z podkomendnych, a następnie skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 19 lutego 1947 roku w Łodzi.


Henryk Flame
Kpt. Henryk Flame "Grot", "Bartek"

Urodził się 19 stycznia 1918 roku we Frysztacie na Zaolziu. W 1936 roku wstąpił na ochotnika do wojska rozpoczynając naukę w Szkole Podoficerów Lotnictwa dla Małoletnich w Bydgoszczy, którą ukończył w roku 1939 w stopniu kaprala pilota dostając przydział do 123 eskadry 2 Pułku Lotniczego. We wrześniu 1939 roku walczył m.in. nad Warszawą jako pilot 123 eskadry myśliwskiej. W drugiej połowie 1940 roku, po powrocie do Czechowic z niemieckiego obozu, włączył się w działalność konspiracyjną, zakładając organizację HAK, podległą AK, która zajmowała się wywiadem i sabotażem. Na przełomie roku 1943 i 1944 zorganizował samodzielny oddział partyzancki operujący w podbeskidzkich lasach, który następnie w październiku 1944 roku podporządkował dowództwu NSZ. Ujawniwszy się po wkroczeniu do Polski Armii Czerwonej, objął stanowisko komendanta miejscowego komisariatu MO, obsadzając go swoimi podkomendnymi z NSZ. W kwietniu 1945 roku zagrożony aresztowaniem ukrył się ze swoimi ludźmi w lasach i rozpoczął odtwarzanie oddziałów partyzanckich VII Okręgu Śląsko-Cieszyńskiego NSZ, wkrótce stając na czele największego zgrupowania niepodległościowego na Śląsku Cieszyńskim (otrzymał przydomek "Króla Podbeskidzia"). W maju 1946 roku opanował Wisłę i na oczach komunistów zorganizował defiladę oddziałów NSZ. We wrześniu 1946 roku, w wyniku ubeckiej prowokacji, rozbito jego zgrupowanie. Pomimo ujawnienia się Flamego, zorganizowano na niego zamach. Skrytobójczego mordu strzałem w plecy dokonał 1 grudnia 1947 roku w Zabrzegu pod Czechowicami funkcjonariusz MO.


Włodzimierz Marszewski
Kpt. Włodzimierz Marszewski "Gorczyca", "Graba"

Urodził się 19 stycznia 1891 roku w Warszawie. W czasie I wojny światowej służył w armii carskiej, jednak w 1917 roku przedostał się do Armii Polskiej we Francji i związał z Komitetem Narodowym Polskim. Po odzyskaniu niepodległości pracował w dyplomacji. W 1920 roku powrócił do Polski i otrzymał przydział do Wydziału Zagranicznego II Oddziału Naczelnego Dowództwa WP. Angażował się w działalność społeczną i polityczną związaną z obozem narodowym; był także działaczem Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego. W sierpniu 1939 r. został zmobilizowany i otrzymał przydział do Biura Cenzury Naczelnego Dowództwa WP. Po ewakuacji powrócił do Polski w listopadzie 1939 roku i związał z konspiracją SN, współuczestnicząc w tworzeniu Organizacji Wojskowej Stronnictwa Narodowego, późniejszej Narodowej Organizacji Wojskowej. Pośredniczył też w kontaktach między NOW i NSZ oraz SN i AK, a od 1 lipca 1944 roku sprawował funkcję szefa komórki wywiadu i kontrwywiadu w Komendzie Głównej NSZ-AK. W listopadzie 1944 r., po naradzie przedstawicieli SN, NOW-AK i NSZ-AK, wszedł w skład komisji wojskowej, przygotowującej powstanie Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. W początkach 1945 r. objął kierownictwo II Oddziału Komendy Głównej NZW, a w listopadzie został mianowany p.o. Komendanta Głównego NZW; sprawował to stanowisko do marca 1946 roku. W styczniu 1947 roku został aresztowany przez UB i po brutalnym śledztwie skazany na karę śmierci. Został stracony 10 marca 1948 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie.


Stefan Bronarski
Por. Stefan Bronarski "Roman", "Liść"

Urodził się 17 sierpnia 1916 roku w Płocku. W latach 1937-38 służył w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Pułtusku. Uczestniczył w wojnie w 1939 roku broniąc Warszawy. Po powrocie z niewoli niemieckiej wstąpił do Tajnej Armii Polskiej, a od 1942 roku był członkiem Narodowych Sił Zbrojnych, działając w strukturach NSZ w Płocku, a następnie w Pułtusku. Po scaleniu NSZ z AK wiosną 1944 r., został szefem Kedywu w sztabie Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego AK. Po zajęciu ziem polskich przez Armię Czerwoną pozostał w konspiracji. W styczniu 1945 r. objął funkcję zastępcy komendanta Podokręgu Północnego NZW, a w 1946 r. - komendanta nowoutworzonego Okręgu XXIII Mazowsze Zachodnie NZW. Został aresztowany we wrześniu 1948 roku wraz z pozostałymi członkami komendy Okręgu. Po bardzo brutalnym śledztwie Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał go na pięciokrotną karę śmierci. Został stracono 18 stycznia 1951 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie.


Zygmunt Szendzielarz
Mjr Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka"

Urodził się 12 marca 1910 r. w Stryju. Ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej, a następnie Szkołę Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu. Służbę wojskową rozpoczął w stopniu podporucznika w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich w Wilnie jako dowódca plutonu, a następnie objął dowództwo 2 szwadronu. We wrześniu 1939 roku walczył w szeregach Armii "Prusy" i Grupy Operacyjnej Kawalerii pod dowództwem gen. Władysława Andersa. W 1943 roku zorganizował V Brygadą Wileńską Armii Krajowej, zwaną "Brygadą Śmierci". Jako dowódca oddziału operującego na Wileńszczyźnie walczył z Niemcami, Sowietami i Litwinami. W lipcu 1944 roku, otoczony przez Sowietów na Grodzieńszczyźnie, rozwiązał oddział, a następnie przedostał się wraz z resztkami brygady do Puszczy Białowieskiej. Na początku 1945 roku został mianowany komendantem partyzantki Okręgu Białostockiego AKO (Armia Krakowa Obywatelska). Od kwietnia 1945 toczył walki z oddziałami Armii Czerwonej, LWP, NKWD, KBW oraz grupami MO i UB. We wrześniu 1945 roku przedostał się na Pomorze Gdańskie, a w połowie 1946 roku powrócił na Białostocczyznę. W 1947 roku przeniósł się na Śląsk, a następnie, zagrożony aresztowaniem, na Podhale. Został tam zatrzymany w połowie 1948 roku i przewieziony do więzienia na Mokotowie w Warszawie. Skazany na karę śmierci, został zamordowany w mokotowskim więzieniu 8 lutego 1951 roku.


Władysław Łukasiuk
Por./kpt. Władysław Łukasiuk "Młot"

Urodził się 16 lutego 1906 roku we wsi Tokary (powiat Siedlce). Przed wojną był oficerem kawalerii i współpracownikiem wywiadu wojskowego. We wrześniu 1939 roku nie brał udziału w walkach, ponieważ ze względu na kalectwo był zwolniony ze służby wojskowej. Od pierwszych dni okupacji włączył się jednak w działalność konspiracyjną, będąc żołnierzem AK w Obwodzie Bielsk Podlaski. Po śmierci dowódcy swojego oddziału w końcu lipca 1945 roku dowodził samodzielną grupą bojową, a następnie nawiązał ścisły kontakt z V Brygadą Wileńską AK. Od października pełnił funkcję zastępcy dowódcy oddziału partyzanckiego przemianowanego w początkach 1946 roku na VI Brygadę Wileńską AK. W latach 1946-48 samodzielnie dowodził VI Brygadą Wileńską operującą na Podlasiu. Po rozbiciu oddziałów brygady w 1948 ukrywał się w lasach powiatu Bielsk Podlaski. Zginął 27 czerwca 1949 roku we wsi Czaje Wólka zastrzelony przez swojego podkomendnego w wyniku tragicznego zbiegu okoliczności.


Kazimierz Kamiński
Kpt. Kazimierz Kamieński "Huzar"

Urodził się 8 stycznia 1919 roku we wsi Markowo-Wólka, powiat Wysokie Mazowieckie. W wojnie 1939 roku brał udział w szeregach 9 Pułki Strzelców Konnych, walcząc m.in. pod Kockiem. Na początku 1942 roku wstąpił do AK, w której od 1944 roku pełnił funkcję adiutanta komendanta Obwodu AK Wysokie Mazowieckie. W obawie przed aresztowaniem przez NKWD i MO ukrywał się na przełomie 1944 i 1945 roku, po czym stanął na czele oddziału samoobrony obwodu ROAK Wysokie Mazowieckie, a następnie przeszedł do Zrzeszenia WiN. W maju 1947 roku oddział "Huzara" wszedł w skład VI Brygady Wileńskiej AK. Zimą 1947 roku jego jednostką została rozbita w rejonie Łap. W połowie 1949 roku scalił kilka mniejszych oddziałów partyzanckich i kontynuował działalność zbrojną, a po śmierci dowódcy VI Brygady - przejął kierowanie oddziałem. Walczył do 1952 roku. Został aresztowany w 1953 roku w Warszawie w wyniku UBeckiej prowokacji. Po brutalnym śledztwie i procesie skazano go na sześciokrotną karę śmierci i stracono 11 października 1953 roku w więzieniu w Białymstoku.


Józef Kuraś
Józef Kuraś "Ogień"

Urodził się 23 października 1915 roku w Waksmundzie. W latach 1936-38 pełnił służbę wojskową w 2 Pułku Strzelców Podhalańskich, a następnie w Korpusie Ochrony Pogranicza. Ukończył szkołę podoficerską KOP. We wrześniu 1939 roku był żołnierzem 1 Pułku Strzelców Podhalańskich, a w listopadzie wstąpił do Związku Walki Zbrojnej. W 1941 roku wstąpił do Konfederacji Tatrzańskiej, a po jej rozbiciu przez gestapo w 1943 roku - do Armii Krajowej. W maju 1944 roku przeszedł do Batalionów Chłopskich i podporządkował się politycznie SL "Roch", a jesienią nawiązał współpracę z Armią Ludową i partyzantką sowiecką. W marcu 1945 roku został szefem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu, ale już w kwietniu wraz z częścią podkomendnych opuścił placówkę i przeszedł w góry. Nie podporządkował się żadnej strukturze podziemnej i samodzielnie prowadził walkę z UB, MO i NKWD tworząc zgrupowanie "Błyskawica". Jesienią 1946 roku rozpoczęto ofensywę przeciwko "Ogniowi". Otoczony przez grupę operacyjną KBW próbował popełnić samobójstwo. Zmarł 22 lutego 1947 roku w Nowym Targu w wyniku odniesionych ran.

Wykorzystano materiały (tekst i fotografie) zamieszczone w książce Kazimierza Krajewskiego, Janusza Kurtyki, Tomasza Łabuszewskiego, Piotra Niwińskiego, Jacka Pawłowicza, Grzegorza Wąsowskiego, Jerzego Węgierskiego i Leszka Żebrowskiego pt. "Żołnierze Wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku", Oficyna Wydawnicza Wolumen, Liga Republikańska, Warszawa 2002, a także tekst Andrzeja Kaczyńskiego pt. "Wielkie polowanie" zamieszczony w zbiorze "Pamięć Powstania '44", Rzeczpospolita, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2007, tekst Grzegorza Motyki "Antoni Żubryd - bieszczadzki "Ogień"" zamieszczony w Rzeczpospolitej nr 192 z 18-19 sierpnia 2007 roku, tekst Marka Gajdzińskiego "16 WDH - 90 lat w służbie", zamieszczony na stronie internetowej www.16wdh.pl, Warszawa 2001, informacje z serwisu "Wikipedia" oraz informacje ze strony internetowej www.historycy.org